Bütün mahalle, AYI!! Barış Manço’nun en ünlü şarkılarından Ayı, küçük büyük kaç insanın hala ağzında. Bazen hiç beklemiyorken insan mırıldanırken buluyor kendini. Şarkının daha ince anlamlı sözleri bazen küçükken bir kulaktan girip diğerinden çıksada, ayı kısımları her çocuğun aklında en iyi kalan, en eğlenceli kısımları oluyor.

Sadece bu şarkıda da değil, ayılar çocukluktan yetişkinliğe, çoğu insanın kafasında farklı alanlarda farklı karakterleri üstlenen, bazı yönleriyle sembolleşmiş hayvanlar. Çoğumuz hayatımızın bir noktasında hayvanat bahçesine küçük bir gezi yada bir belgesel sonrasında ayılar hakkında bilgi sahibi olmuşuzdur, ancak ayılar hakkındaki bazı bilgiler ve genel olarak kültür bilincimizde tuttukları yer yüzeysel bir bakıştan çok daha derine gitmekte.

Ayılar dünyada Amerika kıtasının tamamında ve Avrupa’dan Asya’ya, burada genel olarak kuzey yarımkürede geniş bir alanda yaşamaktadırlar. Genel olarak Afrika ve Avustralya gibi çok sıcak, çöllük bölgeler dışında çok farklı iklimlere adapte olmuşlardır. Genel olarak ayılar Ursidae familyasından, köpeğimsi- köpeğe benzer olarak tanımlanan etoburlar olarak tanımlanmışsalarda, sekiz ayı türünün hepsi de hem et hemde bitkilerle beslenen, en azından beslenebilen hepçil hayvanlardır.

Burada daha çok ayıların 8 türünün yaşadığı yer ve oraya uyumlu gelişen beslenme düzenleri öne çıkar. Bu yönden en ünlü örnek olarak pandalar, ana yiyecekleri olan bambuyla öne çıkar. Diyetlerinin neredeyse tamamının bambudan oluşmakta, oldukça küçük bir kısmı farklı bitki türlerinden ve küçük kemirgenler gibi hayvanlardan oluşmaktadır. Sindirim sistemleri tıpkı diğer etoburlar gibi işlesede, bambuların yaşadıkları ortamda bolca bulunması zamanla pandaların bambu ağırlıklı beslenmeye adapte olmasını sağladı. Hatta bu kadar bol ve erişilir olmaları bu hayvanların genel olarak tembel ve yavaş olmalarının da sebebi olarak görülmektedir.

Pandalara zıt olarak konumlandırılabilecek olan ‘uç’ ayı türüyse neredeyse sadece etle beslenen kutup ayılarıdır. İnsanları da doğal diyetinin içinde gören, karadaki en büyük hayvanlardan biri, etçiller içindeki en büyük olanıdır. Ayağa kalktığında 2,5 metreden daha uzun olan bu hayvanlar aynı zamanda ayılar arasındaki en agresif olanlardan biridir.

“Kahverengiyse yere yat, siyahsa dövüş, beyazsa iyi geceler.” sözü kutup ayıların ne kadar tehlikeli ve başa çıkması zor olduklarına dair sık söylenen bir sözdür. Buradaki siyah ayı genel olarak daha küçük boyutlu olan ve diğer ayılara göre biraz daha korkak olan siyah ayılar için geçerlidir. Kahverengi, yani boz ayılar da siyah olabilir, ancak boyut olarak karıştırılmaları neredeyse imkansızdır.

Bizim ülkemizde ve genel olarak Avrupa kıtasında boz ayılar en yaygın olanlarıdır. Tarih boyunca ayılar buradaki doğanın önemli bir parçası olmuş, insanların hayatında hem bir tehlike, ancak bu tehlikesinden gelen önemli bir güç sembolü de olmuştur.

Ayı kelimesinin eski Türkçe’de ‘adığ’ kelimesinden geldiği düşünülmektedir, ancak daha geriye gidildiğinde Orhun Türkçesinde mok kelimesi olduğu düşünülmektedir. Avrupa’ya bakıldığında ilginç şekilde ayılara verilen en eski ismin ne olduğu tam olarak belli değildir. Bunun nedeni ayıların gerçek isminin söylenmesi halinde, ayının söyleyeni duyup gelmesi inancıdır. Bu sebeple ne ağızdan ne de yazılı şekilde, tam anlamıyla ayı anlamında bir kelimesin varlığını bilmiyoruz. Genel olarak kullanılan kelimelerdir karşılığı ‘vahşi hayvan, kahverengi olan’ gibi anlamlar oluyor.

Geçmişten beri ayılar doğası gereği gücün, akıl ve korumacılığa ek olarak, kış uykusuna yatmalarından dolayı dinlenme ve yeniden başlangıç gibi temalar için de bir sembol olagelmişlerdir. İlginç şekilde, isminin bile anılmasından çekilen hayvanlar olmalarına rağmen, ayılar ayrıca özellikle günümüzde ‘sevimli’ bir karaktere de sahip oldular.

Winnie the Pooh, Ayı Yogi, Ayı Kardeş, Baloo ve daha yakın zamana bakınca Maşa ve Koca Ayı gibi bir sürü film yada kitapta ayılar ya baş karakter yada sevimli birer arkadaş olarak öne çıkıyorlar. İsmini Amerikan başkanı Theodore Roosevelt’tan alan teddy bear, neredeyse her çocuğun sahip olduğu oyuncak ayılar olarak bilincimizin bir parçası.

İnsanların bir hayvanı görünce onu sevme yada arkadaş edinme isteği herhalde tarih boyunca var olmuş bir fenomen. Çünkü ayaklarına kalktığında boyları iki metreyi aşan, her patisinde beş tane uzun pençesi olan hayvanları görüp, Winnie The Pooh gibi bir karakteri hayal etmesinin açıklaması bu olsa gerek.