Hayat bilgidir. Hayatın nasıl işlediğinden, geçmişin hatırlanmasına ve yarının şekillendirilmesinde bilgi en önemli kaynak ve malzemedir. Bilginin, düşüncelerin unutulmaması için ise yazı icat olunmuş, arkasından bu yazının neye nasıl yazılacağı, yazılan malzemelerin ise nasıl saklanacağına dair çözüm yolları bulunmuştur.
Kütüphaneler ve arşivler birbirleri ile oldukça yakın ilişkide olan iki terimdir ve en basit tanımlarında aslında birer yazı ve bilgi depolarıdır. Yazının icadı ile ortaya çıkan arşivlerin ilk hali birer depoydu. Yazı ilk kez kil tabletlere yazılmış, bu tabletlerde eski uygarlıkların okul yada kale gibi binalarındaki odalarda depolanmaktaydı. Tarihteki ilk arşiv sahiplerinden Sümerler, bu depolara ê-dub-ba yani tablet evi diyorlardı.
Bu depolarda kil tabletlerin muhafazası için kullanılan tekniklerden biri, tabletlerin sol köşesinde yapılan bir delikten sazdan bir iplik geçirilerek tabletler bulundukları kaba bağlamaktı. Bu tablet kapları bazen örme sepetlerde muhafaza edilmekte bazen de kil sekiler üzerine koyulmaktaydı. Bitümen adındaki madde, tabletleri neme karşı koruması için bu bölgelerde kullanılmaktaydı.
İlerleyen dönemlerde tabletlerin depolanması ve kategorize edilmesi da daha detaylı ve sistemli bir hal almıştır. Yazım tarihi ve konusu gibi bilgilere ayrılan tabletler, artık sadece arşiv ve kütüphane amaçlı ayrılmış ve niş gibi eklemelerin oldukları yerlerde muhafaza edilmekteydi.
Bu çağda kilden hariç balmumu ve fildişinin kullanıldığı bir çeşit başka çeşit yazı malzemesi de vardı, ancak Ön Asya'nın ilk kütüphanelerini kil tabletlerden sonra bir kütüphane haline getiren malzeme papirüs olmuştur. Mısır’da cyperus papyrus adlı bitkiden üretilen bu kağıt, arşiv ve kütüphanecilikte çağın devrimiydi.
Kil tabletlerden sonra arşiv ve kütüphanecilik papirüs çerçevesinde şekillenmiştir. En çok İskenderiye şehrinde üretilip ihraç edilmiş, ancak zaman zaman Roma’da da üretiminin yapıldığı olmuştur. Bu malzemeyle yapılan çoğu yazı rulo şeklinde saklanmış, kütüphanelerin iç tasarımı papirüs rulolarına uygun şekilde yapılmıştır.
Papirüsten sonra en yaygın malzemelerden bir keçi, koyun ve dana derilerinden yapılan parşömen olmuştur. Her ne kadar ismini Bergama (Pergamon) şehrinden alsa ve Bergama kralı onların icat ettiğini iddia etse de, Herodot henüz o dönemde bile bu söyleme karşı çıkmış, bu tekniğin daha önce de kullanıldığını söylemiştir. Ancak papirüsün ithalatının kesilmesi ile parşömene yönelen Bergama eskiden aldığı yöntemi daha kusursuz hale getirmiştir. Rulo yapılan papirüsün aksine, parşömenin sayfaları üst üste konup kenarlarından dikilirdi, bu şekilde ilk kitap şeklinde olan kitaplar ortaya çıkmıştır.
Papirüse ek olarak bitkiden üretilen başka kağıtlar Çin’de mevcuttu. Bu daha sonra batıya da gelmiş, ancak modern zamanda bildiğimiz kağıtlar 19. yüzyıl civarı icat edilen tekniklerle üretilmeye başlamıştır. Ayrıca matbaanın icadı genel olarak yazının dağıtım ve üretiminde çığır açmıştır.
20. yüzyılda özellikle bilgisayarların sahneye çıkmasıyla hem kütüphanelerin katalog ve arşiv uygulamalarına hemde doğrudan kitapların dağıtım ve üretiminde dijitalleşme çağı başlamıştır. Daha öncesinde hiç olmadığı kadar hızlı ve efektif şekilde yapılan arşiv ve eser paylaşma imkanları halk arasında da popüler bir isimlendirmeyle, bilginin altın çağı denilen dönemi başlatmıştır.
Son yılların teknolojileriyle artık küçük kişisel tabletler, antik çağın en büyük kütüphaneleri ile yarışır sayıda veriyi muhafaza edebilmekte. Geriye sadece okuyucunun okumak istemesi kalmakta.
Tarih yazının icadı ile başlatılır. İnsanlık için bir dönüm noktası olan bu gelişme ise, neredeyse modern hayatın başlangıcına kadar çoğu insanın sahip olduğu bir beceri değildi. Genel olarak zengin ve soyluların sahip olduğu, daha fakir halkın ise önemli ölçüde eksik bırakıldığı bir beceriydi. Günümüzde dünya oranlarına baktığımızda neredeyse %88’lik bir okuma-yazma oranı ile, insanlık hiç olmadığı kadar eğitimli durumda.
Ancak bu gelişimin yanında farklı sosyal gelişmeler yaşandı ve günümüzün toplumlarına baktığımızda, okuma ve yazma becerisinin çoğu kişide bulunduğunu ama bu becerilerin pratik amaçlar dışında ne kadar kullanıldığına bakarsak, çıkan tablo çokta olumlu olmayacak gibi gözükmekte. En son ne zaman kalın ve zorlayıcı bir roman, bilimsel bir makale yada bizi zihinsel ve duygusal olarak zorlayacak bir eseri sadece bilgi almak için okuduk? Yaptıysak eğer, bunu ne sıklıkla yapabiliyoruz?
Bilgi çağında, artık kil tabletlerde saklanmaya değer görülen bilgilerden çok daha fazlasını neredeyse eforsuzca saklayabiliyor, paylaşabiliyoruz. Ancak sahip olduğumuz bütün bu imkanlara rağmen, onları ne derece anlamlı şekilde kullanıyoruz? Bin yıllar öncesinde yazının icadı ile başlayan bir birikimin inşa ettiği bir şimdide yaşarken, bazı nimetler gözden kaçıyor gibi duruyor.
Sizlere daha iyi hizmet sunabilmek adına sitemizde çerez konumlandırmaktayız. Kişisel verileriniz, KVKK ve GDPR
kapsamında toplanıp işlenir. Sitemizi kullanarak, çerezleri kullanmamızı kabul etmiş olacaksınız.
En son gelişmelerden anında haberdar olmak için 'İZİN VER' butonuna tıklayınız.
EDA SARI
Kilden Kindle’a
Hayat bilgidir. Hayatın nasıl işlediğinden, geçmişin hatırlanmasına ve yarının şekillendirilmesinde bilgi en önemli kaynak ve malzemedir. Bilginin, düşüncelerin unutulmaması için ise yazı icat olunmuş, arkasından bu yazının neye nasıl yazılacağı, yazılan malzemelerin ise nasıl saklanacağına dair çözüm yolları bulunmuştur.
Kütüphaneler ve arşivler birbirleri ile oldukça yakın ilişkide olan iki terimdir ve en basit tanımlarında aslında birer yazı ve bilgi depolarıdır. Yazının icadı ile ortaya çıkan arşivlerin ilk hali birer depoydu. Yazı ilk kez kil tabletlere yazılmış, bu tabletlerde eski uygarlıkların okul yada kale gibi binalarındaki odalarda depolanmaktaydı. Tarihteki ilk arşiv sahiplerinden Sümerler, bu depolara ê-dub-ba yani tablet evi diyorlardı.
Bu depolarda kil tabletlerin muhafazası için kullanılan tekniklerden biri, tabletlerin sol köşesinde yapılan bir delikten sazdan bir iplik geçirilerek tabletler bulundukları kaba bağlamaktı. Bu tablet kapları bazen örme sepetlerde muhafaza edilmekte bazen de kil sekiler üzerine koyulmaktaydı. Bitümen adındaki madde, tabletleri neme karşı koruması için bu bölgelerde kullanılmaktaydı.
İlerleyen dönemlerde tabletlerin depolanması ve kategorize edilmesi da daha detaylı ve sistemli bir hal almıştır. Yazım tarihi ve konusu gibi bilgilere ayrılan tabletler, artık sadece arşiv ve kütüphane amaçlı ayrılmış ve niş gibi eklemelerin oldukları yerlerde muhafaza edilmekteydi.
Bu çağda kilden hariç balmumu ve fildişinin kullanıldığı bir çeşit başka çeşit yazı malzemesi de vardı, ancak Ön Asya'nın ilk kütüphanelerini kil tabletlerden sonra bir kütüphane haline getiren malzeme papirüs olmuştur. Mısır’da cyperus papyrus adlı bitkiden üretilen bu kağıt, arşiv ve kütüphanecilikte çağın devrimiydi.
Kil tabletlerden sonra arşiv ve kütüphanecilik papirüs çerçevesinde şekillenmiştir. En çok İskenderiye şehrinde üretilip ihraç edilmiş, ancak zaman zaman Roma’da da üretiminin yapıldığı olmuştur. Bu malzemeyle yapılan çoğu yazı rulo şeklinde saklanmış, kütüphanelerin iç tasarımı papirüs rulolarına uygun şekilde yapılmıştır.
Papirüsten sonra en yaygın malzemelerden bir keçi, koyun ve dana derilerinden yapılan parşömen olmuştur. Her ne kadar ismini Bergama (Pergamon) şehrinden alsa ve Bergama kralı onların icat ettiğini iddia etse de, Herodot henüz o dönemde bile bu söyleme karşı çıkmış, bu tekniğin daha önce de kullanıldığını söylemiştir. Ancak papirüsün ithalatının kesilmesi ile parşömene yönelen Bergama eskiden aldığı yöntemi daha kusursuz hale getirmiştir. Rulo yapılan papirüsün aksine, parşömenin sayfaları üst üste konup kenarlarından dikilirdi, bu şekilde ilk kitap şeklinde olan kitaplar ortaya çıkmıştır.
Papirüse ek olarak bitkiden üretilen başka kağıtlar Çin’de mevcuttu. Bu daha sonra batıya da gelmiş, ancak modern zamanda bildiğimiz kağıtlar 19. yüzyıl civarı icat edilen tekniklerle üretilmeye başlamıştır. Ayrıca matbaanın icadı genel olarak yazının dağıtım ve üretiminde çığır açmıştır.
20. yüzyılda özellikle bilgisayarların sahneye çıkmasıyla hem kütüphanelerin katalog ve arşiv uygulamalarına hemde doğrudan kitapların dağıtım ve üretiminde dijitalleşme çağı başlamıştır. Daha öncesinde hiç olmadığı kadar hızlı ve efektif şekilde yapılan arşiv ve eser paylaşma imkanları halk arasında da popüler bir isimlendirmeyle, bilginin altın çağı denilen dönemi başlatmıştır.
Son yılların teknolojileriyle artık küçük kişisel tabletler, antik çağın en büyük kütüphaneleri ile yarışır sayıda veriyi muhafaza edebilmekte. Geriye sadece okuyucunun okumak istemesi kalmakta.
Tarih yazının icadı ile başlatılır. İnsanlık için bir dönüm noktası olan bu gelişme ise, neredeyse modern hayatın başlangıcına kadar çoğu insanın sahip olduğu bir beceri değildi. Genel olarak zengin ve soyluların sahip olduğu, daha fakir halkın ise önemli ölçüde eksik bırakıldığı bir beceriydi. Günümüzde dünya oranlarına baktığımızda neredeyse %88’lik bir okuma-yazma oranı ile, insanlık hiç olmadığı kadar eğitimli durumda.
Ancak bu gelişimin yanında farklı sosyal gelişmeler yaşandı ve günümüzün toplumlarına baktığımızda, okuma ve yazma becerisinin çoğu kişide bulunduğunu ama bu becerilerin pratik amaçlar dışında ne kadar kullanıldığına bakarsak, çıkan tablo çokta olumlu olmayacak gibi gözükmekte. En son ne zaman kalın ve zorlayıcı bir roman, bilimsel bir makale yada bizi zihinsel ve duygusal olarak zorlayacak bir eseri sadece bilgi almak için okuduk? Yaptıysak eğer, bunu ne sıklıkla yapabiliyoruz?
Bilgi çağında, artık kil tabletlerde saklanmaya değer görülen bilgilerden çok daha fazlasını neredeyse eforsuzca saklayabiliyor, paylaşabiliyoruz. Ancak sahip olduğumuz bütün bu imkanlara rağmen, onları ne derece anlamlı şekilde kullanıyoruz? Bin yıllar öncesinde yazının icadı ile başlayan bir birikimin inşa ettiği bir şimdide yaşarken, bazı nimetler gözden kaçıyor gibi duruyor.