Centennial Light (Yüzyıl/Yüzyıllık Işık), Amerika’nın Kaliforniya eyaletinde 1901’de ilk yakıldığından beri sadece bir kaç kez kapatılmış, o nadir zamanlar dışında hiç kapanmadan yanmaya devam eden, dünyanın en uzun süredir yanan ampulü.

Bu kadar uzun süre yanabilmesinin bazı nedenleri arasında uzun ömrü boyunca neredeyse hiç açılıp kapanmaması gösteriliyor. Genellikle bir ampulün ömrünü en kısaltan şey açılıp kapandığında yaşadığı ısı değişimi, bu ampül ise sürekli açık durumda. Aynı zamanda ampullerin elle yapıldığı bir dönemden gelmesi ve kullanılan malzemelerinde bu dönemde daha kalın ve kaliteli karbon materyallerden olması nedenlerinden biri. Elbette ilk yandığı parlaklık ve vat miktarına sahip değil- ilk yakıldığında yaklaşık 60 vatken şuan yaklaşık 4 vat civarında. Ancak yinede yanmaya devam ediyor.

Bu ampulün üretildiği dönemler artık elektriğin nispeten hayatımızın birçok yönünde yaygınlaştığı bir dönem. Ampullerin de artık çok sayıda fabrikalarda üretildiği ve özellikle günümüzde etkisini son raddesinde hissettiğimiz bazı sözsüz kuralların ortaya çıktığı bir dönem. Çünkü neredeyse 125 yıl öncesinde yapılan bir ampul her ne kadar kalitesi gerilemişsede -ki yeni olan her şey bir noktada doğal olarak kullanıldıkça eskiyecek- hala inatla patlamıyor, az da olsa çalışmaya devam ediyor.

Bu kadar uzun süre öncesinde yapılan bir elektronik eşya nasıl olur da hala çalışmaya devam eder, ancak günümüzde elde edilen o kadar teknolojik gelişmeye rağmen bir sürü şey havadan nem kapıp bir sorun çıkarmaya eğilimli?

Planned obsolescence tabiri dilimize ‘planlı eskitme’ olarak geçirilmiştir. Ekonomi ve endüstriyel tasarım aşamalarında çok önemli bir noktadır. Tanımı en kısa olarak üretilen bir ürünün işe yarar ömrünün kısaltılması yada sınırlandırılmasıdır. Bu ister işlevsel yönünün önemli oranda gerilemesi yada eski moda olarak görülerek sosyal olarak istenmeyen bir mesaj vermesidir.

Centennial Light’ın henüz daha parlak yandığı bir zaman dilimindeki diğer ampullerde günümüzdekilerden çok daha iyi bir performans sergilemekteydi ve bu her ne kadar tüketici için çok iyi bir şeyse de, sürekli büyümek ve daha çok satmak üzerine kurulu bir ekonomik sistemin içindeki bir fabrika için kötü bir şeydi.

Özellikle planlı eskitme için kullanılan en yaygın örneklerden biri Phoebus Karteli olmuştur. 1925-1939 yılları arasında Avrupa ve Kuzey Amerika’daki en büyük üretici ve satıcıydı. Ampullerin işini ‘fazla iyi’ yapmasıyla satışları azalmış, bunun üzerine daha çok ve daha sık şekilde satış yapmak için zamanla ürettiği malların kalitesini düşürmüştür.

Bu pratik ilk ortaya çıktığı dönemlerden günümüze, çoğu üründe uygulanmaya devam etmektedir. Ancak yine de eski eşyaların neredeyse hepsinde, özellikle ilk kullanılmaya başladığı performans ve genel tasarımlarındaki gerileme sadece bir ekonomik hile ile açıklanabilecek durumda değil.

Her geçen gün yeni teknolojiler ortaya çıkmakta, en ilkel tasarımlarından çok uzak olmayan eşyalar bile bir şekilde daha ‘teknolojik’ ve ‘pratik’ hale gelmekte ancak sonuçta pekte pazarlandıkları gibi olmadıkları ortaya çıkmakta.

Eski eşyaların kalitesi ve tasarım açısından ne kadar yaratıcı ve ilgi çekici olduğu çok sık dile getirilmekte. Tasarımların daha modern ve pratik hale gelirken karaktersiz, sıkıcı gri ve bej çizimlere dönmesini gerektiren bir kural yok. Modern ve kullanışlılık adına daha küçük, daha ince, daha sade amacı çoğu zaman kullanıl komforunu sınırlama noktasına getirdi.

Eskiden bir dizüstü bilgisayarda en az 5-10 tane kablo vs. girişi ve disk oynatıcı bulunurdu. Aldığınız yeni bir telefonda şarj aleti ve kulaklığı kutudan çıkan minimum aksesuarlarıydı. Şimdi ise eskiden halihazırda dahil olan şeyler için adaptörler ve ekstra aksesuarlara yeniden para vermek zorundayız.

Çoğu oyun, film, bilgisayar uygulaması vs. fikri mülkiyet dahilindeki şeye fiziksel bir kopya ile sahip olmak mümkündü. Şimdi şirketler her geçen gün fiziksel -yani sizden geri alınamayacak- satışları tamamen bitirmeye ve sürekli üyelik üzerine kurulu bir satış modeline dönmek için çalışıyor.

Satılan ürünün ömrünün önceden belli olması yetmiyormuş gibi, artık sadece satılan ancak sahip olunmayan bir modele geçiş söz konusu. Çok geç olduğunda da asla ‘iyi’ olan geçmişe geri dönüşün söz konusu olmayacağına emin olabilirsiniz. Tüketici olarak hepimiz ‘tüketme ve tüketmeme’ gücümüzü kullanmalı, bu geçişe dur demeliyiz.