İnsanların hayatı süresinceki gelişimi fiziksel olarak belirli bir noktaya kadar ilerlesede gelişim sadece bu dış gelişimden çok daha fazlasıdır. Bireyin erken dönemlerdeki gelişimi doğrudan yetişkinliğini ve hayatının nasıl şekil alacağını etkilediğinden, bu dönemlerin iyi şekilde geçmesi çok önemlidir.

Gelişim esasen kalıtım ve çevrenin birleşimidir. Bir bireyin gelişimsel değişimini kalıtım yada çevre faktörlerini görmezden gelerek tanımlamak ve incelemek imkansızdır. Bu iki faktörden kalıtımın değiştirilmesi mümkün değildir. Öteyandan çevre oldukça değişkenlik gösterebilir ve türüne göre gelişimde oldukça pozitif -yada tam tersi, negatif etkilere neden olabilir.

Kalıtımın tanımını anne ve babanın sahip olduğu genleri üreme yoluyla genç kuşağına aktarması olarak yapabiliriz. Yavrunun cinsiyetinin belirlenmesi dışında bütün genler hem anneden hem babadan eşit şekilde yavruda kendini gösterir. Bunun nedeni erkeklerin ‘XY’ kromozomlarına sahipken kadınların ‘XX’ kromozomlarına sahip olmasıdır. Babadan geçen kromozom çeşidi bu nedenle bu gen çaprazlamasında yavrunun cinsiyetini belirlemiş olur.

Bu gen çaprazlamasında belirli bir düzen yada desen yoktur. Cinsiyet dışındaki genler anne ve baba arasında eşit şekilde çaprazlanıp eşleşir ve hangi genin yavruda ortaya çıkacağı tamamen genlerin dominantlığına bağlıdır.

Bu baskın genin kendini bireyin fenotipinde göstermesi ancak genetik olarak karşı genin çekinik gen olarak bireyde varlığını sürdürmesi demektir. Bunun anlamıysa, ileride bu bireyin kendi çocukları olması durumunda, bu çekinik genlerin ortaya çıkma ihtimali olması demektir.

Bireyin huy, cüsse, olası hastalık vs. bilgileri bir nevi genetik kodunda yazılmış olarak var. Bir bireyin anne ve babasından gelen genlerin olası kromozom kobinasyonlarının sayısı 300 trilyondur. Bu kadar farklı kombinasyon olasılıkları bir bireyin diğerine benzeme olasılığını yok denebilecek bir seviyeye indirir ve genetik çeşitliliğin azalmasını engeller.

Kalıtımın en önemli özelliği gelişimin temel taşını oluşturmasıdır. Çevre ve benzeri etkileyici faktörler bu temelin üstüne eklenir ve kalıtım bu eklentilerin etki düzeyine kadar pek çok yönden belirleyici olma özelliğine sahip.

Gelişim kavramıyla olan ilişkisi ele alındığında çevre, bir bireyi etkileyen maddi ve manevi dünyayı ifade eder. Döllenmeden itibaren bireyi etkileyen her şey bu kategoriye girer.

Bireyin doğumu öncesi ilk ve tek çevresi annesinin rahmidir. Bu durumdayken çevresinin yegane değiştiricisi -istekli yada isteksiz- annesidir. Annesini etkileyen herhangi bir durum otomatik olarak bebeği de etkiler.

Özellikle annenin beslenmesinde eksiklik, sigara, alkol, uyuşturucu gibi zararlı maddelerin anne tarafından kullanımı, annenin sahip olabileceği hastalıklar, ilaç kullanması, kaza yada benzeri travmatik bir olay geçirmesi ve stres altında olması gibi etkenler hem annenin hemde bebeğin olumsuz etkilenmesine neden olabilir.

Annenin yedikleri bebeğe plesenta arayıcılığıyla geçtiğinden aldığı alkol vb zararlı gıda bebeği ve dolayısıyla gelişimini doğrudan etkiler. Sigara içmenin erken doğumlara neden olduğu yaygınlaşmış bir bilgidir.

Doğum, her ne kadar günümüz teknolojisi hiç olmadığı kadar gelişmiş olsada, yanında beklenmedik bir komplikasyonu getirme riskini her zaman taşır. Erken ve çabuk müdahele en azından zararı minimalize etmekte faydalıdır.

Bunlardan sonra gelen doğumla beraber bebeğin dünyası bir kez daha değişecek ve bu sefer tamamen yabancı ve büyük bir dünyaya atılacaktır.

Birey etrafındaki herşeyle ilgilenir. Etrafındaki her şey onun çevresidir. Burada bahsedeceğimiz etkenler kalıtımı değiştiremeselerde etki edebilirler. Fiziksel çevre insanın içinde bulunduğu bütün fiziksel ortamı ifade eder. Bireyin gelişim sürecinde motorik gelişimler, beslenme, hastalık ve kazalar, yaşam koşulları, yorgunluk gibi bir sürü alt etken bunu etkilemektedir.

Beslenme bunlardan en önemlisi sayılabilir. Büyüme ve dolgunlaşmaya doğrudan etkisi olduğundan gelişimin bütününde oldukça önemli bir yere sahiptir. Yetersiz beslenme motorik ve zihinsel becerilerin gelişim ve sağlığına çok olumsuz etkilidir. Ne kadar şiddetli ve uzun sürerse, bireye o kadar büyük ve kalıcı hasar verebilir. Gelişim dönemlerinde yetersiz beslenmiş çocuklarla diğerlerinin arasındaki fark ileriki dönemlerde farkedilebilmektedir.

Psikolojik durumlar is hem dış çevreden hem kalıtılsal nedenlerden oluşabilir ve bireyde depresyon, aşırı stres ve şiddetli yeme bozukluklarına kadar çeşitli şekilde negatif etki edebilmektedir.

Yaşam koşullarıda son derece etkilidir. Bu katagoriyi bireyin bulunduğu coğrafi konumdan beslenme koşullarımıza, ailenin sosyo-ekonomik konumuna ve kendi ailesi içindeki konumuna kadar genişletebiliriz.

Sosyal çevreyide bireyin etrafındaki insanlar, yaşamını sürdürdüğü çevre ve etrafındaki toplumun sahip olduğu örf ve adetler bütünü olarak tanımlayabiliriz. Bireyin kişilik ve davranış gelişimi kendini bulunduğu sosyal çevreye ait hissetme seviyesi ve temel ihtiyaçlarının karşılanması ile bağlantılıdır. Akranlarından kendini ayrı kalmış hissetme, zorbalık ve dışlanma gibi durumlar bireyin genel sağlık ve gelişimine büyük ölçüde etkilidir.

Fiziksel veya duygusal, hangi ihtiyacında eksiği varsa, bu eksikler bireyin gelişiminde kendini belli eder. Bazı durumlarda kalıcı hale gelerek bireyi yaşam boyu olumsuz etkileyebilir. Doğru kurulmuş, bireye olumlu çevreler ise bireyin gelişimini olumlu etkiler.

Son olarak hatırlatılmalıdır ki, birey kendi sorununu kendi bakış açısından tanımlar ve çözüm için aynı şekilde hareket eder. Sorununu ve uyum problemlerini kendine has yöntemlerle çözer.