Ölüm her canlının yaşamında yapacağı son eylem, hayat döngüsünün son noktasıdır. Her canlı ölümün ne olduğunu, ve sonrasında döngünün devamının nasıl işlediğini içsel olarak bildiğinden gerekli şekilde tepki verir. Hatta bazı hayvanlar bile insanlar gibi ölüleri için yas tutar ve farklı şekillerde ölüyü uğurlama ve ziyaret etme davranışları gösterirler. Ancak insanlar tarihlerinin en eskilerinden beri kayıplarını başka hiçbir canlının yapamayacağı bir seviyede anmış ve hatırlamıştır.

Ölüm denince çoğu kişinin aklına gelen mezarlar, insanın hem ölümün kendine hem de ölen yakınına dair hislerini en iyi yansıtan yerlerden biridir. Ölüyü gömme tarih boyunca çoğu zaman hem duygusal hemde pratik bir değer taşımıştır.. Hem insanların yaşadıkları kaybı bir nebze hafifletmesi ve ölüye veda edilmesi, hemde başıboş bir cesedin genel olarak yol açabileceği sorunları ortadan kaldırır.

İnsanlar çeşitli kültür, coğrafya ve imkan farklılıklarından dolayı çok çeşitli şekillerde cenazelerini kaldırmışlardır. Bunlar insanların mağaralarda yaşadıkları dönemden şehirler ve mezarlıkların ortaya çıktığı dönemlere kadar farklı anlam ve gelenekler olarak uygulanmış, coğrafya kültür ve sosyal dinamikler oldukça etkili olmuştur.

Günümüzde ise geçmişten kalan mezarlar arkeolojik araştırmalarda önemli bir yere sahiptir. Cenazenin nasıl gömüldüğü yada gömülmediği, yanında bulunan nesneler, vücudun verildiği poz yada mezarın bulunduğu yerin yaşam alanlarına olan yakınlığı yada uzaklığı... Pek çok sorulabilecek soru ve incelenebilecek bulgu, bize o dönemdeki insanların hayatlarına dair önemli bilgiler sağlayabilir.

Ölü gömmenin insan tarihindeki en eski dini davranışlardan biri olduğu düşünülmektedir. İnsansılar hesaba katıldığında, Neanderthallara ait mezar kalıntıları tarihteki ilk örneklerdendir. Buradaki bulgular ölülerin sığ mezarlarda yanlarında çeşitli hayvan kemikleri ve taş aletlerle beraber gömülmüşlerdir.

Levant Mağaralarının tarihteki en eski mezarlar olduğu düşünülüyor. Bir fikir birliği bulunmasada, Qafzeh, Skhul gibi mağaralarda bulunan mezarlarda insanların pozlanmış bir şekilde, bir yaban domuzunun çene kemiği gibi eşyalarla gömüldüğü mezarların 100 bin yıl kadar geriye gittiği düşünülüyor.

Ölümden sonra neyin geleceğini bilemeyen insan, ölüm korkusunu zamanla farklı yöntemlerle yenmeye çalışmış, ölümden sonra devam eden hayat inancı ortaya çıkmıştır.

Ölünün gömülme şekli, şamanlar ve benzeri aracıların uyguladıkları ritüeller yada rejenerasyon gibi düşünceler ortaya çıkmıştır. Ölülerin arkasından yapılan bu ritüeller hem sevdikleri hemde inanç aracı figürleri tarafından uygulanmıştır.

Bu ritüellerde zamanla ölü yemeği ve libasyon ortaya çıkmıştır. Libasyon sıvının özel kaplardan bir sunağa yada önemli bir yere dökülmesiyle tanrılara minnettrarlık göstergesi olarak yapılırdı. Ölü yemeği ise gömü yada anma esnasında yenilen yemekti. Ölülerin de bu yemeklere katıldığı düşünülmekteydi.

Özellikle bu ölü yemeği geleneği binlerce yıl farklı kültürlerde yaşatılmaya devam etmiş, günümüze bile ulaşmıştır. Meksika’da Ölülerin Günü yada kendi kültürümüzde de olan ölünün arkasından yemek dağıtma gibi, farklı şekillerde kültürlerde varlığını korumuştur.

Bulundukları kültür ve dönemlere göre değişiklik göstermek üzere, mezarlarda ölüyle beraber çeşitli maddi yada manevi olarak değerli eşyalarda konmuştur. Konulan eşyalar kişinin zenginliğine ve statüsüne göre değişmektedir. Genel olarak burada inanılan ölen kişinin öldükten sonra bu eşyaları sonraki hayatında kullanacağıdır.

İlk çağlarda mezarlar daha sade, bazen toplu şekilde yapılmıştır. Medeniyetler ve şehirler geliştikçe, mezarlar evlerden daha uzakta mezarlık ve nekropollerde toplanmıştır. Eski çağlardaki evlere yakın olan mezarların nedeninin insanların kaybettiklerine daha olma isteğinden kaynaklandığı düşünülmektedir. Daha sonrasında gelişen mezarlık, anıt mezar ve türbe gibi kültürlerle insanlar ölülerini belli yerlerde gömmüş, anmaya oralara gitmişlerdir.

Ölüm sonrasındaki gömü ve anma gelenekleri sadece ölenler için değil, yaşayanlar için de önemlidir. Çoğu zaman bir kişinin gömülme merasimleri ve mezarı onun hayatındaki karakterini yansıttığından, herkes imkanı el verdiğince yakınlarının mezarlarını süslemiş ve güzel hale getirmiştir.

Bu yaşayanlar için de son bir değerli veda olarak görülmüş, dönem dönem bunun abartıldığı bile olmuş ve aşırılığa karşı kurallar bile konulmuştur. İnsanların en eski çağlardan burada isteği sevdiklerinin unutulmaması ve hatırlanmasıdır. Bin yıllar sonrasında bile günümüze ulaşan mezarlara baktığımızda ise tam olarak bu son vedanın taşıdığı sevgiyi hala görebilmekteyiz.