İnsanlar doğumlarından ölümlerine kadar, her yaşlarında ve her anlarında içinde bulundukları çevre ve mekanla karşılıklı bir aldı-verdi ilişkisindedir. Bir kişinin davranışları çoğu zaman bulunduğu ortama karşı verdiği tepkilerden ibarettir. Kişi çevresinden gelen istenen ya da istenmeyen bir olayı algılar ve ona göre hareket eder.

Tüm canlıların yaşamı bu şekilde işler, ancak insan diğer canlılardan farklı olarak şimdinin ötesinde, daha uzak geçmiş ve geleceği beraber hesaplayabilmeye ek olarak, var olmayan şeyleri de hayal edebilir, gerçekte olmayanı gerçek yapabilir.

Tarih boyunca insanların ortak çalışmasıyla ortaya çıkan görkemli yapılar ve teknolojik aletler gibi şeyler doğada doğrudan karşılığı bulunmayan ve sadece insanların uzun bir sürede deneme yanılma yoluyla öğrendiği bilgileri birbirlerine aktarabilmesi ile var olmuş şeylerdir. Özellikle günümüzdeki her türden teknoloji, sanat yada zanaat geçmişteki tecrübelerin birikerek bugünkü hallerine ulaşmışlardır.

İnsan sürekli ilham peşindedir. Önündeki bir engeli aşmak için yada sadece üretmiş olmak içinde olsa, hep bir tecrübe ve fikir dağarcığını arttırma güdüsündedir. Bu istek insanı tanımlayan en iyi özelliklerinden biridir çünkü insan bir yönden asla tatmin olmaz, her zaman daha iyileştirilmiş, geliştirilmiş fikirler peşindedir. Daha iyi bir fikir için ilhamsa çoğu zaman diğer fikirlerden gelir.

Günümüzde artık orijinal bir şeyin olmadığı düşüncesi ilk bakışta negatif bir şeymiş gibi gözüksede aslında bulunabilecek, söylenebilecek her fikrin bittiği değil, artık insanlığın o kadar büyük bir bilgi ve keşif birikimine ulaştığıdır ki, keşfedecek bir şeyin kalmadığıdır.

Bu pek çok yönden doğru ama pek çok yönden de yanlıştır. Dünyada keşfedilmemiş kıta yoktur, artık uzayın derinliklerine dair bile bildiklerimiz çoğu zaman bilmeyi umduğumuzdan da fazla. Tarih boyunca pek çok kitapta, şiirde ve efsanede insanların her dönem değişmeyen sevgi, aşk, heyecan, korku gibi pek çok duygusu defalarca işlendi, bu hikayeler çoğu zaman o kadar çok anlatıldı ki, kendileri birer klişe haline geldiler.

Bu süreç hem insanların insanlık olarak ortak sahip olduğu bilgi ve sanat kültürünün birikimini sağladı, hemde her zaman bir sonraki yeni fikirler için ilham oldu. Geçmişe şimdiden baktığımızda bunları artık ortak bir varlığın parçası olarak görüyoruz, peki tarih boyunca her yeni fikir ilk ortaya çıktığında hemen bu mirasa mı dahildi?

Günümüzde intellectual property yada Türkçe, “fikri mülkiyet” oldukça sık duyduğumuz bir terim haline geldi. Bir fikrin bir kişi yada kuruluşa ait olması düşüncesi yeni bir şey değil. İlk kayda geçen patent belgesi 15. yüzyıl İtalya’sında görülüyor. Ayrıca belgelerin olmadığı tarih boyunca insanlar her zaman her türden zanaat için buldukları yeni teknik ve tarifleri ekonomik güçlerini korumak için gizli tutabildikleri sürece tutmuşlar, şimdinin ‘kamu malı’ haline gelen fikirler geçmişte sıkı bir kontrol altındaydılar. Sanayi devrimiyle fikri mülkiyet, sadece şirket ve üreticilerin fabrikalarındaki değerli malzemelerden biri haline geldi.

Bunun bir norm haline gelmesiyle birlikte, bir fikrin sahipliğinin ilanından ne kadar süre sonra bu fikrin kamu malı haline gelmesi fikri de ortaya çıktı. Ülkeden ülkeye ve fikri ürünün ne olduğuna dair kurallar değişsede, genel olarak 1924 öncesine dair çoğu teknolojik ve sanatsal fikir kamusaldır. Sonrasında fikrin sahibinin ölümünden, yada fikrin ortaya çıkışından itibaren belirlenen sürenin dolması üzerine kurulmuştur.

Günümüzde fikri mülkiyet haklarının sözü daha çok teknoloji ve eğlence endüstrisi etrafında geçmekte. Teknolojik ürünler için bulunan yeni bir teknik, malzeme yada icat o fikrin sahibi olan kişi ve şirketler için başarısının sağlama alınması ve mümkün olduğunca tek kar edeni olarak kalması demek. Eğlence kısmı içinde benzer amaçlar geçerli olmakla birlikte, doğrudan kültürü besleyen ve kültürden beslenen bir konumda olduğu için daha özel bir konumda.

Tüm eğlence şirketleri arasında Walt Disney Şirketi, içinde animasyondan, canlı aksiyon filmlerine, televizyon kanallarından eğlence parklarına, en büyük ve güçlü şirketlerden biri, hatta en güçlüsü olduğu bile söylenebilir. Bu güçten gelen kibri ise kendini dönem dönem sürekli göstermiş ve göstermeye devam etmektedir.

Yüzyıllar boyunca tekrar tekrar anlatılan, herhangi bir telif altında olmayan masallar, Disney’in markasının yüzleri olsada, aynı paylaşımcılık asla Disney tarafından gösterilmemiştir. Bunda tekte değildirler. Eğer para kazanılacaksa her zaman bir avukat hazırdır.

Günümüzde orijinallik tamamen yenidense, o kişiye ait olan farklı fikirler olarak ortaya çıkmakta. Elbette yaşadığımız kapitalist düzende, bir fikir bile aitlik altında. Ancak günümüzde inşa edilen her şeyin geçmişte paylaşılmış bir fikrin üstüne konulan eklemelerle olduğu da unutulmamalı.