Sıkılınca ne yapıyorsunuz? Ya da sıkılmak nedir? Psikolojik olarak meşguliyet ihtiyacının yeri tam olarak nedir? Mekân açısından bakıldığında, “Evde tenis sahası vardı da biz mi oynamadık?” sorusu aslında bir komik bir hazırcevabın yanında bir gerçeklikte taşımakta.

Sıkılmak bilimsel olarak açıklandığına yapılmak istenen herhangi bir aktivite ile bulunan ortamın buna elverişli olmaması durumudur, özetle bir ortam ve aktivite uyumsuzluğudur. Evde tenis sahasının olmaması gerçekten de bunun açıklanması için gerçekten iyi bir örnek. Sıkılan bir insanın o an için odaklanması düşer, beyin bu boşluğu doldurmak için genellikle o andan başka bir zamana, geçmişe ya da geleceğe ait düşünceleri öne çıkarır. Bu sayede dışarıdan gelmeyen uyarıcı açığı kapatılabilir ve beyin için meşguliyet sağlanır.

Sadece kısa bir süreli boşlukta bile beyin bu açığını kapamak için harekete geçiyorsa, uzun süreli, bir kişilik ve hayat ölçeğindeki bir boşluk ve sıkılmanın elbette sonuçları ve bunu kapatmak için bulunan yolların etkinliği ve boyutu da benzer şekilde arttırılmaktadır.

Hayatın devamına dair tüm ihtiyaçların karşılandığı bir toplumda her bireyin örnek birer vatandaş ve kişilik olması beklenilebilir mi? Buna dair çeşitli teoriler ve deneyler öne sürülmüş, en ünlülerinden biri de 1968’de yapılan Universe 25, (Evren 25) deneyidir.

Bu deneyde özel yapılmış bir kafesin içine fareler salınır. Kafesin farelerin her ihtiyaçlarını fazlasıyla karşılayacak kapasitede olmasına ek olarak, bu kaliteyi 4-5 bin civarı fare nüfusuna kadar koruyabilecek şekilde tasarlanmıştır. İlk aşamada sınırsız yiyecek, tehlikelerden arınmış ve onların saklanma ve yuva ihtiyaçlarını ideal şekilde karşılayan ortamda fare nüfusu hızlı bir şekilde artmış, her 55 günde katlanarak 2 bin farenin üzerine çıkmıştır, ancak kapasitenin daha çok yeri olmasına rağmen nüfus burada en yüksek seviyesine ulaşmış, daha sonrasında gerilemiştir.

Değişimin başlaması nüfusun çoğaldıktan sonra tüm kafese yayılmaktan genel grubun belli bölümlerde yoğunlaşması, ama bu yoğunlaşma sonucunda sağlıklı bir sosyal ağın oluşması yerine nedensiz kavgaların artıp, eski sosyal statü ve karakterlerin terk edilip, üreme sonrasında da yavru büyütmenin ve korumanın bırakılması ile gerçekleşmiştir.

Farelerin içinde ayrıca ortaya çıkan bir alt grup, ‘güzel olanlar’ da buna işaret eder yönde. Bu grup diğer fareleri tamamen görmezden gelmiş, sadece temel ihtiyaçlarını giderip kalan zamanlarını kendini temizlemek ile harcamışlardır. Herhangi bir sosyal ilişkide bulunmamış, kişisel güzellikleri ile yaşamış ve ölmüşlerdir.

Burada bu değişimin neden olduğuna dair pek çok teori deneyin yapıldığı günden bugüne ortaya atılmıştır. Günümüzden geriye bakıldığında ise yapılan analiz ise daha çok ‘aşırı rahatlık’ nedeniyle popülasyonun ölmesindense, farelerin sonunun daha psikolojik bir durgunluk nedeniyle olduğuna işaret etmekte.

Bir toplumun sağlıklı şekilde işlemesi için sosyal ağ ve dinamiklerin beraberinde getirdiği birtakım rollerin olması ve bu rollerin ele edilmesi için gerekli olan rekabet aslında bir toplumu harekette tutan en büyük güçlerden biridir. Ancak bu rollerin yok olması, ya da yeni jenerasyonların ulaşmasının mümkün olmaması, bu düzenin bozulmasındaki en büyük nedenlerden biridir.

Meşguliyet insan hayatı için çok önemlidir, ancak ne için ve ne kadar yapıldığı da oldukça önemlidir. Bugün hayatımızda meşguliyet ve çalışmanın önemi büyüktür, öyle ki bir kişinin etik davranışlarının tanımlanmasında bile o kişinin ne kadar çalışkan olduğu öne çıkar. Ancak çalıştığı şeyin anlamının olmaması, kısa sürede meşguliyetin sıkılmaya dönmesine yol açabilir.

Bu sıkılma normal bir sıkılma değil, hayatında bir kişiyi tatmin eden bir amacın eksikliğidir. Bu bir kişinin hayatından sıkılmasına yol açar, umudunu ve genel olarak yaşam için gerekli olan rekabet güdüsünü bitirir. Bunun uzun vadede zararı, toplum genelinin de uyuştuğu bir sonuca varmaya kadar gidebilir.

Yapılan deneyde farelerin tüm temel ihtiyaçlarının karşılanması onları bu uyuşukluğa götüren şey olduğu ilk çıkarılan sonuçlardan biriydi ve bunun insanlara uygulanmasında modern, ‘kolay’ yaşamın da bize aynısını yapacağı düşüncesi öne çıkmıştı. Ancak zamanla yapılan diğer çalışmalar gösterdi ki, bozulmayı başlatan asıl şey sosyal dinamiklerin bozulmasıydı.

İnsanların bir fareyle aynı olmadığı çok belli. Ancak deneyden çıkarılan bazı sonuçların insanlara da uyarlanması mümkün. Bugün tüm dünyada yeni ve genç bir jenerasyonun önemli bir kısmının ulaşamadığı sosyal saygı ve konumlar var. Çalışmanın karşılığında bireyi tatmin edecek getirisinin gitgide azaldığı bir durum söz konusu.

Bunlar belki şimdi hala sistemler yerine kişilere atfettiğimiz sorunlar olarak gözükse de etkilerinin toplumsal olarak başladığını gözlemlemek şimdiden mümkün.